Шрифт:  A+  A A-
Мобильді нұсқа Нашар көретіндерге арналған нұсқа
 

Географиялық орны және табиғат жағдайлары

Географиялық орналасуы

Солтүстiк Қазақстан облысы (СҚО) Қазақстанның ең солтүстiгiнде орналасқан, ал физико-географиялық қатынаста — Батыс-Сiбiрлiк жазықтың оңтүстiк және жарым-жартылай — Қазақ ұсақ шоқы аумағында (Сары-Арқа). Облыстың ең солтүстiк нүктесiнiң координаты: 55026/ с.е. (бұл Мәскеудiң ендiгiне сәйкес келедi) және 68059/ ш.б., шеткi оңтүстiк нүктенiкi — 52013/ с.е. және 67019/ ш.б., шеткi батыс нүктенiкi — 54000/ с.е. және 65057/ ш.б., шығыстық — 52050/ с.е. және 74002/ ш.б. шеткi нүктелер арасында Екi шеткi нүктенiң арақашықтығы бойлығы бойынша 8005/, ендiгi бойынша — 3013/ құрайды. Шеткi нүктелердiң тiкелей бойынша солтүстiк-оңтүстiк бағытында 375 км тең, батыс-шығыс — 602 км тең. Облыс Ресейдiң Калужск, Тульск, Тамбов облыстары сияқты ендiкте орналасқан. Алайда, теңiздер мен мұхиттардан алыс болуына байланысты, климаттың күрт континентальдылығымен сипатталғандықтан табиғи жағдайлары бойынша оның бiраз айырмашылығы бар. Оның жеке және шектес аумақтарының жалпы жазықтығы еркiн меридиональдi және ендiк ауа алмасуына ықпал етедi.

Облыс аумағы солтүстiкте РФ Қорған, Түмен және Омбы облыстарымен, оңтүстiкте — ҚР Ақмола облысымен, батыста — Қостанай және шығыста — Павлодар облыстарымен шектеседi.

Табиғи-климаттық жағдайы

Бедер. Облыс аумағының көп бөлiгi Батыс-Сiбiр жазығының оңтүстiк шетiнде орналасқан, онда үстiңгi қабат деңгейi 200 метрден аспайды, және ескi арналы неогендi үстiртке жатады, ол Тобыл және Ертiс өзендерiнiң алқаптары арасындағы үлкен кеңiстiктердi алады. Осы аумақтың көларалық үстiнен неогендi жастағы тығыз балшықты тұқым қабаттары және көл генезисi орналасқан. Облыстың солтүстiк-батыс бөлiгiнде шұңқырлар жүйесiнен тұзды көлдерден бөлiнедi: Калибек, Үлкенқарой, Теке, Селетытеңiз. Шұңқырлардың ойылғандығы 40-60 м, ал көлдер таяз сулы. Теке көлiнiң шұңқырларында облыстың ең төменгi нүктесi орналасқан, 29 м теңiз деңгейiнiң бетiмен. Облыстың жазықтық бөлiгi кеңiстiктi, тыстағы тұнба тұқымдары астында фундамент орналасқан, эпигерциндi жас платформасының Батыс-Сiбiр тақтасына сәйкес келедi. Тыстың қуаттылығы Булаев қ. ауданында 1800 м, ал тақтаның шекарасына тұнбалы қатпарлар берiк орналған.

Облыстың оңтүстiк-батыс бөлiгi Қазақ ұсақ шоқыға (Сары-Арқа) жатады және Көкшетау қыратының солтүстiк-батыс бөлiгiмен ұсынылған. Сары-Арқа — ескi таулы ел, оның қатпарлы құрылымы палеозойда пайда болды. Желдену мен денудация процестерi оң белгiсiмен неотектоникалық қозғалыстармен бiрлесе, оның қазiргi заманға сай кескiнiн құруға әкелдi. Көкшетау қыратының аумағы негiзiнен магматикалық және метаморфологиялық тау жыныстарынан құрылған.

Батыс Сiбiр жазығының оңтүстiк шекаралық шетi толқынды көне-абразиондық және абразионды-жинақтық жазықтарымен белгiленген, онда тау жыныстары терең кетпеген, топырақ қабатының астынан-ақ табылады. Үстiрттiң жазықтық бетiнде жалғыз тұрған төбелер немесе биiк емес шоқылар көтерiледi (20-30 м дейiн). Одан жоғарырақ шоқылар сирек кездеседi, олардан — Сырымбет тауы, Бүркiт тауы (Жаман-Сопка). Бүркiт тауының биiктiгi көл үстi бойымен 371 м.

Көкшетау қыраты үшiн эрозионды-тектоникалық және эрозиондық алқап жүйелерi тән, кейде қайта тереңдетiлген, палеогеннiң аллювиальдi шөгiндiлермен толтырылған, көл, неогеннiң көлдi-аллювиальдi қалыңдықтармен, жарым-жартылай заманға сай гидрожүйемен игерiлген.

СҚО аумағы меридиональдi бағытта терең және жақсы дамыған Есiл өзенi алқабымен қиылысқан.

Есiл облыс шегiнде жақсы өңделген алқабы бар, оның енi оңтүстiкте бiрнеше километрден солтүстiк бөлiгiнде 20-22 км дейiн жетедi.

Облыстың сол жақтық бөлiгiнде өте қызықты рельеф дамыған, жалынды атына ие болған. Ол морфологиясымен, яғни сыртқы көрiнiсiмен, геологиялық құрылысымен, пайда болу құпиялығымен ерекшеленедi.

Жал деп ұзын жайпақ қатарларды атайды, 1-2-ден 20-25 км дейiн созылады. СҚО шегiнде барынша көп ұзындығы 15 км құрайды. Жалдардың биiктiгi 3-4-тен 15-18 м дейiн созылады, биiктiгi 500-1500 м. Жалдарға тән ерекшелiктiң бiрi олардың бiрқалыпты бағдары: ұзын бiлiктерi батыс-оңтүстiк-батыстан шығыс-солтүстiк-шығысқа қарай созылған.

Облыс аумағында 3425 қолданыстағы шұңқырлар және жоғалып кеткен көлдер бар. Олардан ең iрiсi (су айдынының алаңы бойынша): Селеты-Тенгиз (777 км2), Теке (265 км2), Шаглытенгиз (240 км2), Кiшi-Қарой (102 км2). Сиверга, Меңгесер, Становое, Үлкен Тараңғұл (Таранколь) және т.б. көлдердiң шұңқырлары 30-50 км және одан астам алаңдары бар. Алайда саны бойынша көлдер мен көлдiк шұңқырлар 1 км2 жуық алаңында басым.

Көлдердiң тереңдiгi генезис пен шұңқырларға байланысты. Ең тереңдiлiгiмен Көкшетау қыратының көлдерi ерекшеленедi: Шалқар — 15 м, Жақсы-Жаңғыстау — 14,5 м, Имантау — 10 м. Бiрақ, 5-3 м кем емес тереңдiгiмен көлдер басым.

Құнарлы қара топырақтарымен облыстың жазықтық рельефi аумақтың жоғарғы жер жыртылу деңгейiне ықпал еттi.

Климат және агроклиматтық ресурстары. Солтүстiк Қазақстанның ең үлкен материк тереңдiгiндегi орны оның климатының күрт континентальдылығымен сипатталады, оның тәндiк белгiлерi қатты желдер мен дауылды ұзақ қыс, бiрақ ыстық жаз.

Ең суық қаңтар айының көпжылдық орташа температурасы -18.5оС жуық солтүстiгiнде, -17.6оС жуық оңтүстiгiнде, ал ең суық күндерi -45оС жетедi. Шiлдеде температура орташа +19оС дейiн солтүстiгiнде және +19.5оС оңтүстiгiнде, ал ең ыстық күндерi +41оС дейiн жетедi. Күн көзiнiң жарқырауы 2000 бастап 2150 сағатқа дейiн жетедi. Радиациалық баланс 25-30 ккал/см2 дейiн жылына, қарашадан бастап наурыз айына дейiн — қарама-қайшы. Солтүстiк Қазақстан үшiн күн-райының тұрақсыздығын шақыратын ауа массаларының жиi алмасуы тән, қысқы уақытта континентальдi арктикалық ауаның кiрiгуi температураның күрт төмендеуiне себептi, ал ауыспалы кезеңде көктемгi-күзгi қатқақтар байқалады. Атмосфераның циркуляциясы температураның және жауын-шашынның жылдан жылға күрт өзгеру себебi болып табылады.

Қысқы уақытта күн-райының ашық аспанымен циклонға қарсы типтерi және тұрақты терiс температуралары басым. Желдер айқын белгiленген оңтүстiк-батыс бағытымен сипатталады, орташа жылдамдығы 5.5 м/с жуық.

Көктем қысқа (20-30 күн), құрғақ және салқын, сәуiр айының екiншi жартысынан бастап басталады. Температуралардың 5о арқылы көктемгi ауысу орташа көпжылдық даталары 20-22 сәуiрге келедi, 10оС арқылы — 8-10 мамырға келедi. Күзде ауысу 10оС арқылы орташа 18-20 қыркүйекке келедi, ал 5оС — 5-7 арқылы қазан айына. Мерзiмнiң ұзақтылығы орташа тәулiктiк ауа температурасымен 10оС жоғары 130-140 күнге жуық, ал ауаның орташа температура сомасы 10оС жоғары 2000-2200оС құрайды. Соңғы көктемгi қатқақтың орташа датасы 20 мамырға қарай (16 сәуiрден бастап 22 маусымға дейiн), бiрiншi күзгi — 20 қыркүйек (19 тамыз-12 қазан). Қатқақтың болуы 25 шiлдеде де байқалды (Булаев, 1997 ж.). Аязсыз мерзiмнiң болу ұзақтығы жылына 100-120 күнге жуық, ал орташа тәулiктiк температурасымен 0оС жоғары орташа 190 күнге жуық.

Жазғы уақытта күн-райының солтүстiк және солтүстiк-батыс желдерiмен 4 м/с жуық жылдамдығымен циклональдi типтерi басым. Күз салқын, бұлыңғыр, кейде жаңбырлы.

Атмосфералық жауын-шашынның орта жылдық саны 290-295 бастап 425-435 мм. Дейiн жетедi. Бәрiнен аз облыстың оңтүстiк-шығыс аудандары алады. Ылғалмен Көкшетау қыраты мен орман алқапты тау кендiк аудандар қамтылған. Жылдың жылы жартысында (сәуiр-қазан) жылдық норманың 80-85% түседi ең жоғары шiлдеде (45-75 мм). Қар бетi тұрақты қыс аяғына орташа қуаттылығы 25-30 см жуық, 5 айға жуық жатады, қараша айынан наурыз айына дейiн. Жауынның орта жылдық сомалары жылдар бойынша өзгерiп отырады. Мысалы, олар 164 мм (1936 ж.) 619 мм дейiн (1905 ж.) және 594 мм (1995 ж.) өзгердi.

Петропавл қаласының гидрометереологиялық станциясы бойынша инструментальдi байқаулар кезеңiнде деректердi жалпылау, соңғы жылдары климаттың жылдық жауын-шашын түсу мөлшерiмен жылуы байқалады. Жеке жылдары сонымен қатар көктемгi және жазғы жауынсыз кезеңдер болуы мүмкiн, әсiресе өсiмдiк шаруашылығында керi әсер етедi. Жылына жауынсыз кезеңнiң көп бөлiгi, 20 жылда бiр рет қайталанатын, 28 бастап 36 күн арасында. Жылына орта сандық күн атмосфералық кеуiп қалумен сәуiр мен қазан айларында облыс аумағында 40-50 күн құрайды, Петропавлда 10 бастап 60 күнге дейiн.

Агроклиматтық аудандастыруға сәйкес аймақ үш агроклиматтық облыстарға жатады.

1. Нашар-ылғалды бiркелкi жылы, Көкшетау қыратының типтiк орман алқапты ландшафтарымен қамтылған, онда ылғалдылық ГТК маңыздарымен белгiленедi (Г.К. Селяников бойынша гидротермиялық коэффициент), 1,0-1,1 тең. Тұрақты сомалармен кезеңдiлiк температурасы 10оС жоғары 2000-2100оС жетедi.

2. Құрғақ бiркелкi жылы, оған облыстың бiраз бөлiгi жатады, ол жарылған орман алқаптарымен және алқаптармен қамтылған, ГТК-мен 1.0 бастап 0.8 және тұрақты температура сомаларымен 10оС жоғары 2100-2200оС жуық.

3. Құрғақ жылы, оңтүстiк өңiрдiң шығыс және батыс бөлiктерiн Есiл өзенi жазығына дейiнгi бөлiктi қамтиды, онда ГТК 0.9 бастап 0.7 дейiн өзгередi, ал температуралардың сомалары 10оС жоғары — 2200-2400оС жуық.

Мақаланың шыққан күнi: 2012.01.30 14:17

Парақтағы соңғы өзгерiстер: 2016.12.28 16:31

Жаңалықтар күнтізбесі

Инвестиционная декларация Северо-Казахстанской области

Жаңалықтарға жазылу

 

RSS

Террористiк актiлердi
болдырмау жөнiндегi
халыққа арналған
жадынама

Ресми интернет-ресурсты
жақсарту үшін Сіздің
ескертулерініз бен
ұсыныстарыңыз


Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайтыҚазақстан Республикасының Премьер-Министрі Официальный ресурсАссамблея народов КазахстанаСтратегия Казахстан 2050Дорожная карта«Жұмыспен қамту 2020 жол картасы»EXPOҚазақстан Республикасы Жоғарғы СотыҚазақстан Республикасының Мемлекеттік қызмет істері және сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл агенттігіҚазақстан Республикасының Әділет министрлігі Қазақстан Республикасының шекарасынан шығу кезінде кедергілерді болдырмау үшін жеке және заңды тұлғаларға www.adilet.gov.kz сайтында сот актілері бойынша берешегін және Қазақстан Республикасынан тыс жерлерге шығуға уақытша шектеуін тексеруді ұсынадыҚазақстан Республикасы нормативтік құқықтық актілерінің деректер базасыtrade.gov.kzӘкімдіктің электрондық қызметтеріortcom.kzАлтын сапаМодернизация пенсионной системыЦели 2017Қазақстан Республикасының Мемлекеттік қызмет істері және сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл агенттігіЗащита бизнеса СКОЦентр оценки эффективности деятельности государственных органов Республики Казахстан  Зимняя Универсиада – 2017ҚР инвестиция және даму министрлігінің техникалық реттеу және метрология комитетіҚазақстанның ветеринарлық дәрігерлерінің қауымдастығыСот кабинеті«Қазақстан — ұлы дала елі»Национальная палата предпринимателей Республики Казахстан — «Атамекен»«Жұмыс»БжЗқ зейнетақы қорыkazakhstan.travelwww.business.gov.kzIfk.kzказконтентДоступное жильё 2020www.kdb.kzҚазақстандық мемлекеттік-жеке меншік әріптестік орталығыGalam TV Ұлттық телерадио хабарларын таратуТелерадиохабар тарату саласындағы ұлттық операторыБәсекеге кабілеттілік жөніндегі кеңес
ТИЦ